မတ် ၉-၂၀၂၆
MT(VOM)
ဆွန်နီနဲ့ ရှီအာကြားက ကွဲပြားမှုဟာ အစ္စလာမ်သမိုင်းမှာ အကြီးမားဆုံးနဲ့ သက်တမ်းအရှည်ဆုံး ဖြစ်ပါတယ်။
ဒီဂိုဏ်းနှစ်ခုက လူတွေဟာ ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ အတူယှဉ်တွဲနေထိုင်ခဲ့ကြပြီး အခြေခံယုံကြည်ချက်နဲ့ ကျင့်ထုံးအတော်များများကလည်း တူညီကြပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ သူတို့ရဲ့ မူဝါဒ၊ ဝတ်ပြုပုံ၊ ဥပဒေ၊ ဘာသာရေးအယူအဆနဲ့ ဘာသာရေးဖွဲ့စည်းပုံတွေမှာတော့ ကွဲပြားမှုတွေ ရှိပါတယ်။
သူတို့ရဲ့ ခေါင်းဆောင်တွေကလည်း ပြိုင်ဘက်တွေလို ဖြစ်နေတတ်ပါတယ်။ လက်ဘနွန်၊ ဆီးရီးယားကနေ အီရတ်နဲ့ ပါကစ္စတန်အထိ ဖြစ်ပွားခဲ့တဲ့ မကြာသေးခင်က ပဋိပက္ခအတော်များများဟာ ဒီဂိုဏ်းဂဏကွဲပြားမှုကို ပိုမိုဆိုးရွားစေခဲ့ပြီး လူမှုအသိုင်းအဝိုင်းတွေကို အစိတ်စိတ်အမွှာမွှာ ဖြစ်စေခဲ့ပါတယ်။
ဆွန်နီဆိုတာ ဘယ်သူတွေလဲ?
ကမ္ဘာပေါ်က မူဆလင်လူဦးရေ ၁.၅ ဘီလီယံကျော်ရဲ့ အများစု (၈၅% ကနေ ၉၀% ဝန်းကျင်) ဟာ ဆွန်နီတွေ ဖြစ်ကြပါတယ်။ အရှေ့အလယ်ပိုင်းမှာဆိုရင် အီဂျစ်၊ ဂျော်ဒန်နဲ့ ဆော်ဒီအာရေဗျနိုင်ငံတွေက လူဦးရေ ၉၀% ကျော်ဟာ ဆွန်နီတွေပါ။
ဆွန်နီတွေက သူတို့ကိုယ်သူတို့ အစ္စလာမ်ဘာသာရဲ့ မူလလမ်းစဉ်ကို လိုက်နာသူတွေ (Orthodox) လို့ သတ်မှတ်ကြပါတယ်။
”ဆွန်နီ” ဆိုတဲ့ အမည်ဟာ “အဲလ် အာ့လ် ဆွန်နာ” (Ahl al-Sunnah) ဆိုတဲ့ စကားစုကနေ ဆင်းသက်လာတာဖြစ်ပြီး “ရိုးရာဓလေ့ကို ထိန်းသိမ်းသူများ” လို့ အဓိပ္ပာယ်ရပါတယ်။ ဒီနေရာမှာ ရိုးရာဓလေ့ဆိုတာက တမန်တော် မိုဟာမက်ရဲ့ ပြောဆိုချက်၊ လုပ်ဆောင်ချက်၊ သဘောတူညီချက် ဒါမှမဟုတ် ကန့်ကွက်ရှုတ်ချမှုတွေအပေါ် အခြေခံတဲ့ ကျင့်ထုံးတွေကို ဆိုလိုတာပါ။
မူဆလင်အားလုံးဟာ “ဆွန္နသ်” (Sunnah) လမ်းစဉ်ကို လိုက်နာကြပေမဲ့ ဆွန်နီတွေကတော့ ဒါကို အဓိကအကျဆုံးအဖြစ် ပိုပြီး အလေးထားကြပါတယ်။ ရှီအာတွေကတော့ တမန်တော် မိုဟာမက်ရဲ့ သမက်ဖြစ်သူ (ဝမ်းကွဲညီလည်း တော်စပ်သူ) အလီကနေတစ်ဆင့် ဆင်းသက်လာတဲ့ မျိုးဆက်တွေရဲ့ အဆုံးအမကိုလည်း လိုက်နာကြပါတယ်။
ဆွန်နီတွေရဲ့ ဘဝနေထိုင်မှုကို ဥပဒေရေးရာ ကျောင်းတော်ကြီး ၄ ခုက လမ်းညွှန်ပေးထားပြီး အဲဒီကျောင်းတော်တစ်ခုချင်းစီဟာ “ဆွန်န္နသ်” လမ်းစဉ်ကို လက်တွေ့အသုံးချနိုင်ဖို့ ကြိုးပမ်းကြပါတယ်။
ရှီအာဆိုတာ ဘယ်သူတွေလဲ?
ရှီအာတွေကတော့ မူဆလင်အားလုံးရဲ့ ၁၀% ဝန်းကျင်ရှိပြီး တစ်ကမ္ဘာလုံးအတိုင်းအတာနဲ့ လူဦးရေ ၁၅၄ သန်းကနေ သန်း ၂၀၀ ကြား ရှိမယ်လို့ ခန့်မှန်းရပါတယ်။
အီရန်၊ အီရတ်၊ ဘာရိန်း၊ အဇာဘိုင်ဂျန်နဲ့ အချို့သော ခန့်မှန်းချက်တွေအရ ယီမင်နိုင်ငံတွေမှာ ရှီအာတွေဟာ လူများစု ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါ့အပြင် အာဖဂန်နစ္စတန်၊ အိန္ဒိယ၊ ကူဝိတ်၊ လက်ဘနွန်၊ ပါကစ္စတန်၊ ကာတာ၊ ဆီးရီးယား၊ တူရကီ၊ ဆော်ဒီအာရေဗျနဲ့ ယူအေအီး နိုင်ငံတွေမှာလည်း ရှီအာအသိုင်းအဝိုင်း အများအပြား ရှိပါတယ်။
အစ္စလာမ်သမိုင်း အစောပိုင်းကာလမှာ ရှီအာဆိုတာ “ရှီအတ် အလီ” (Shiat Ali) ဒါမှမဟုတ် “အလီရဲ့ အဖွဲ့အစည်း” ဆိုတဲ့ လှုပ်ရှားမှုတစ်ခု ဖြစ်ခဲ့ပါတယ်။ ၆၃၂ ခုနှစ်မှာ တမန်တော် မိုဟာမက် ကွယ်လွန်ပြီးနောက်ပိုင်း အလီဟာ မူဆလင်အသိုင်းအဝိုင်းရဲ့ ခေါင်းဆောင် (Imam) ဖြစ်ဖို့ တရားဝင် ဆက်ခံသူဖြစ်တယ်လို့ သူတို့က အခိုင်အမာ ယုံကြည်ခဲ့ကြပါတယ်။
အလီဟာ ပြည်တွင်းစစ်ဒဏ် ခံခဲ့ရတဲ့ ၅ နှစ်ကြာ အုပ်ချုပ်မှုအပြီး ၆၆၁ ခုနှစ်မှာ လုပ်ကြံခံခဲ့ရပါတယ်။ သူ့ရဲ့ သားတွေဖြစ်တဲ့ ဟတ်ဆန် (Hassan) နဲ့ ဟူစိန် (Hussein) တို့ဟာလည်း သူတို့ရသင့်ရထိုက်တဲ့ ဆက်ခံခွင့်ကို ငြင်းပယ်ခြင်း ခံခဲ့ရပါတယ်။
ဟတ်ဆန်ဟာ ၆၈၀ ခုနှစ်မှာ ဆွန်နီ ဥမိုင်ယဒ် (Umayyad) မင်းဆက်ရဲ့ ပထမဆုံးဘုရင် မူအားဝီယာ (Muawiyah) ရဲ့ အဆိပ်ခတ်ခြင်းကို ခံခဲ့ရတယ်လို့ ယူဆကြပြီး၊ ဟူစိန်ကတော့ ၆၈၁ ခုနှစ်မှာ ဥမိုင်ယဒ်တပ်တွေနဲ့ စစ်တိုက်ရင်း ကျဆုံးခဲ့ပါတယ်။ ဒီဖြစ်ရပ်တွေကနေ ရှီအာတွေရဲ့ “အာဇာနည်” ဆိုတဲ့ အယူအဆနဲ့ ဝမ်းနည်းခြင်း အထိမ်းအမှတ် အခမ်းအနားတွေ ပေါ်ပေါက်လာတာ ဖြစ်ပါတယ်။
အခုခေတ်မှာ ရှီအာအစ္စလာမ်ဘာသာဝင်တွေထဲမှာ ဇိုင်ဒီ (Zaidis)၊ အစ္စမေးလီ (Ismailis) နဲ့ အစ်သ်နာ အာရှာရီ (Ithna Asharis) ဆိုပြီး အဓိက အုပ်စုသုံးစု ရှိပါတယ်။ အဲဒီထဲမှာ “ဆယ့်နှစ်ပါးအရှင်” လို့လည်းခေါ်တဲ့ အစ်သ်နာ အာရှာရီ အုပ်စုက အင်အားအကြီးဆုံးပါ။
သူတို့ရဲ့ ယုံကြည်ချက်ကတော့ တမန်တော် မုဟမ္မဒ်ရဲ့ ဘာသာရေးခေါင်းဆောင်မှု၊ ဝိညာဉ်ရေးရာ အာဏာနဲ့ လမ်းညွှန်မှုတွေဟာ အလီ၊ ဟာဆန်နဲ့ ဟူစိန်ကစပြီး တမန်တော်ရဲ့ မျိုးဆက် ၁၂ ပါးဆီကို ဆင်းသက်သွားတယ်လို့ ယူဆကြတာပါ။
၁၂ ပါးမြောက် အေမာမ်ဖြစ်တဲ့ မုဟမ္မဒ် အလ်-မာဟ်ဒီဟာ ခရစ်သက္ကရာဇ် ၈၇၈ ခုနှစ်မှာ ဗလီတစ်ခုရဲ့အောက်က ဂူထဲမှာ ပျောက်ဆုံးသွားခဲ့တယ်လို့ ဆိုပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ သူဟာ သေဆုံးသွားတာမဟုတ်ဘဲ လောကကြီးရဲ့ အဆုံးသတ်ကာလကျရင် တရားမျှတမှုကို ပြန်လည်ဖော်ဆောင်ဖို့အတွက် “မျှော်လင့်စောင့်စားနေရတဲ့ အေမာမ်အရှင်” အဖြစ် ပြန်လည်ပွင့်ထွန်းလာမယ်လို့ အစ်သ်နာ အာရှာရီတွေက ယုံကြည်ကြပါတယ်။
ဒီဘက်ခေတ်အထိ ရိုက်ခတ်မှု
ဆွန်နီတွေ အုပ်ချုပ်တဲ့ နိုင်ငံတွေမှာ ရှီအာတွေဟာ လူ့အဖွဲ့အစည်းရဲ့ အဆင်းရဲဆုံး အလွှာမှာ ရှိနေတတ်ပါတယ်။ သူတို့ဟာ ခွဲခြားဆက်ဆံခံရမှုနဲ့ ဖိနှိပ်မှုတွေရဲ့ သားကောင်တွေအဖြစ် ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် မြင်ကြပါတယ်။ ဆွန်နီ အစွန်းရောက်တွေကတော့ ရှီအာတွေကို သတ်ဖြတ်သင့်တဲ့ ဘာသာယုံကြည်ချက်ဖောက်ပြန်သူတွေအဖြစ် မကြာခဏ စွပ်စွဲ ပြစ်တင်လေ့ရှိပါတယ်။
၁၉၇၉ ခုနှစ် အီရန်တော်လှန်ရေးကနေ ပေါ်ပေါက်လာတဲ့ ရှီအာ အစ္စလာမ်ဝါဒဟာ ပင်လယ်ကွေ့ဒေသက ကွန်ဆာဗေးတစ် ဆွန်နီအစိုးရတွေအတွက် စိန်ခေါ်မှုတစ်ခုလို ဖြစ်လာခဲ့ပါတယ်။
နယ်စပ်ကျော်လွန်ပြီး ရှီအာ လက်နက်ကိုင်အဖွဲ့တွေနဲ့ နိုင်ငံရေးပါတီတွေကို ထောက်ပံ့တဲ့ တီဟီရန် (အီရန်) ရဲ့ မူဝါဒကို တုံ့ပြန်တဲ့အနေနဲ့ ဆွန်နီအုပ်ချုပ်တဲ့ ပင်လယ်ကွေ့နိုင်ငံတွေကလည်း တခြားဒေသက ဆွန်နီအစိုးရတွေ၊ လှုပ်ရှားမှုတွေနဲ့ ပိုပြီး ချိတ်ဆက်လာခဲ့ကြပါတယ်။
Ref: BBC
